domenica 27 settembre 2026

Letteratura sarda e letteratura in lingua sarda

 

Letteratura sarda e letteratura in lingua sarda - Francesco Casula

So che questa mia posizione non è condivisa da molti. Anche da molti miei amici, con cui interloquisco e lavoro da decenni. Ma voglio chiarirla fino in fondo, per una discussione franca.

A mio parere fanno parte, organicamente, della letteratura sarda autori che scrivono in sardo e in italiano ma anche autori che hanno scritto, in latino, in catalano e in castigliano:e non importa con quale certificato di nascita e con quali «contenuti» e temi. Dei più validi ho scritto nei miei tre volumi della “Letteratura e civiltà della Sardegna” (Grafica del Parteolla Editore-2011-2013-2016).

L’importante è che questi autori trovino una condizione specifica nello «stare» per ottica e palpitazioni, per weltanschaung, per il modo con cui intendono e contemplano la vita e per tante altre cose, razionali e irrazionali, che derivano dai misteri e dalle iniziazioni dell’arte, compresa la nostalgia, che, a dispetto dei politici«realisti», come dice Borges, è la relazione migliore che un uomo possa avere con il suo paese.

L’importante è che la produzione letteraria esprima una specifica e particolare sensibilità locale, ovvero “una appartenenza totale alla cultura sarda, separata e distinta da quella italiana” diversa dunque e “irrimediabilmente altra”, come ha sostenuto Nereide Rudas e come ha scritto il critico sardo Giuseppe Marci.

L’importante è soprattutto – come ha scritto Antonello Satta – “che gli autori sappiano andare per il mondo con pistoccu in bertula, perché proprio in questo andare per il mondo, mostrano le stimmate dei sardi e, quale che sia lo scenario delle loro opere, vedono la vita alla sarda”.

Miguel de Unamuno era basco, e scriveva in castigliano, ed era anche contrario a una ripresa dell’euskera come lingua letteraria. Eppure Unamuno, se fa parte della letteratura spagnola, fa anche parte della letteratura basca e il mondo intero, così presente nella sua opera, è per lui una Bilbao dilatata: Hermanos somos todos los umanos/el mundo intero es un Bilbao màs grande. 

Anche tra Italia e Sardegna vi sono appartenenze comuni: e dunque negli autori sardi vi sono anche elementi di assimilazione e di integrazione e persino “imitatori” di movimenti e stili oltre tirreno e non solo. Pensiamo – per esempio – a due “grandi” del Primo Novecento: Sebastiano Satta e Grazia Deledda. Il primo vanta robuste ascendenze carducciane e pascoliane; la seconda è copiosamente influenzata sia dal Verismo che dai romanzieri russi di fine ottocento: eppure ambedue sono soprattutto i cantori della “sardità” e pongono al centro della loro scrittura la Sardegna e i Sardi. 

Ma anche quando la Sardegna non è “protagonista” – pensiamo a Un anno sull’altipiano e Marcia su Roma e dintorni – emerge comunque l’identità etno-nazionale sarda. Nel caso di Lussu, è evidente nella sua scrittura che, come ha sostenuto autorevolmente il linguista sardo Leonardo Sole, si incardina nella cultura orale e in particolare perfino nel ritmo narrativo della fiaba sarda: fortemente ritmizzata e caratterizzata da un giro di parole essenziale e rapido.

In realtà, se vogliamo parlare di opere letterarie e, pur sapendo che appartengono al mondo, ci proponiamo di identificarle come sarde, dobbiamo valutarle non tanto per la lingua che scelgono, quanto per l’uso che ne fanno e per il loro modo di collocarsi esteticamente e non solo, in Sardegna.

In realtà l’unico modo per analizzare la Letteratura sarda –come sostiene Silvano Tagliagambe- “è valutarne l’evoluzione storica, mettendone in luce la continuità di varie caratteristiche come elementi di un’unica catena”. A patto che – cito ancora Antonello Satta – “non si vada a parare in «Madonna Evoluzione» e si tenga conto che la continuità, soprattutto in letteratura, può subire rotture, come rileva Asor Rosa, e le cose, restie ad adattarsi a storicismi stretti, possono andare, secondo la metafora di Bertrand Russel,  «a macchie e sbalzi»”.

Una letteratura sarda esiste, se, come ogni letteratura, ha i tratti universali della qualità estetica e se, in più è  «specifica», non tanto per questioni grammaticali e sintattiche, quanto per una questione di Identità. 

Faccio solo l’esempio di Quelli dalle labbra bianche di Cicitu Masala: è un’opera scritta in italiano, ma possiamo pensare che non sia autenticamente sarda? Di cui esprime compitamente identità e valori?

da qui

 

Sa literadura sarda esistit, ma cal’est su benidori? - Larentu Argiolas

 

Cust’arrexonu m’est acucau pustis de ai lìgiu su lìbburu “Benidores, Literadura, limba e mercadu culturale in Sardigna” de Antoni Arca, e pustis de ai biu is primus puntadas de su programma omònimu, prodùsiu sèmpiri de sa Condaghes cun s’agiudu de sa RAS, bandu Imprentas 2025-2026 (is puntadas si podint biri dònnia martis e sàbudu a is 20 in https://platform.wim.tv/#/webtv/SART/cast/4d8f201c-be2f-42ac-9978-758f1d00162a)

Sa pregunta est: ita podeus cunsiderai, diaderus, literadura sarda? A bisu miu podeus cunsiderai comenti literadura totu is formas de arti scritas. Duncas no sceti prosa, narrativa, e poesia, ma fintzas teatru, tzinema, mùsica. Ma ita podeus cunsiderai coment’e sardu? Candu fueddaus de literadura sarda fueddaus de totu is òperas scritas in sardu? Cussas chi produsint autoris sardus e pubblicant editoris sardus etotu? O cussas chi contant sa Sardìnnia, sa stòria, sa cultura e sa sotziedadi de s’ìsula? 

A una parti nc’est chini narat ca sa literadura sarda est sceti cussa scrita in sardu; àterus narant ca no si podit cunsiderai sceti su chi est scritu in sardu, ca biveus aìnturu de unu stadu innui su sardu no est lìngua ofitziali. Est una chistioni chi pertocat sa literadura, ma fintzas sa polìtica e sa stòria. Scideus ita sutzedit candu s’imponint una lìngua e ndi bessit su mèdiu prus de importu po s’istrutzioni, s’amministratzioni e sa vida pùbblica (e in Sardìnnia custu acontessit assumancu de su 1760). 

Ma est berus fintzas ca no si podit cunsiderai comenti literadura de una natzioni un’òpera scrita in d-una lìngua chi no est pròpia de cussa natzioni. Fadeus s’esempru de Kader Abdolah, disterrau iranianu chi bivit in Olanda e scriit romanzus in contu de sa stòria de s’Iran, de s’esperièntzia cosa sua in cussa terra. Ma scriit in olandesu, no in farsi. E insaras, si podit cunsiderai literadura iraniana sa sua? Balla ca no, mancai literadura de s’Iran, custu giai.  Custu no bolit nai ca is òperas suas no si podint ligi fintzas in àterus logus de su mundu, sa cultura no tenit làcanas, e no tenit nimancu barrancus linguìsticus, po cussu nci funt is furriaduras, e ddoi funt in sardu puru. Ma insaras intraus in d-un’àteru arrexonu ancora…

Torrendi a nosu, teneus su pensamentu ca su sardu siat pruschetotu una lìngua orali, siat a nai una lìngua chi no tenit una forma scrita pretzisa e, duncas si pensaus ca in sardu no teneus òperas meda, e is chi ddoi funt, funt de pagu contu. Pensaus ca si scriit pagu ca si ligit pagu, si ligit pagu ca si pubblicat pagu, e si pubblicat pagu ca no ddoi est unu pùbblicu.

Giai in su 2008 Antoni Arca, in su lìbburu “Benidores”, contàt prus de duuxentus pubricatzionis in sardu. Poesias, contus, romanzus, de totu. Una produtzioni chi minescit de essi connota e studiada. Su primu romanzu in sardu est de Frantzisca Cambosu “Sa bida est amore” pubblicau in su 1982. Pustis agataus unus cantu àterus autoris cun òperas diaderus spantosas. Nc’est Mariu Puddu cun “Alivertu”, Frantziscu Masala cun “S’istoria. Condaghe in limba sarda”, Michelàngiulu Pira cun “Sos Sinnos”. E nc’est fintzas su romanzu bilingui de Benvenuto Lobina “Po cantu Biddanoa”, una prenda manna de sa literadura sarda. Ma nci ndi funt àterus puru de autoris famaus chi ant donau balori a su sardu in sa literadura, Zuanne Frantziscu Pintore, Larentu Pusceddu, Maria Teresa Pinna Catte e Gian Carlu Tusceri, e innoi si firmaus ca custa no bolit essi un’antologia. Custus nòminis si serbint a nosi arregordai ca sa literadura in sardu esistit, tenit una stòria e sighit a essi pubblicada.

Tocat a si pediri, prusaprestus, poita est ca custa produtzioni no est aici connota. E candu si fueddat de literadura in sardu si arribbat a sa chistioni de sa normalizatzioni linguìstica. Est unu tema de importu, ca no si podit arredusi a unu certu intre linguistas o una cuntierra in pitzus de sa grafia. Nc’est pagu cosa de fai, tocat a tenni ainas cumpartzidas po scriri, pubblicai, imparai e ligi in sardu, amparendi totu is bariedadis de sa lìngua nosta. Chentza de depi intendi dònnia borta “Eja, ma in cali sardu?”. Ma pruschetotu su sardu bolit studiau e fueddau. Teneus ora batallendi chi sa chistioni linguìstica sarda no intrat me is scolas e in sa vida pùbblica (a partiri de sa polìtica).  E po custu serbit una polìtica linguìstica ca in dii de oi no si biit. 

E chi boleus chi su sardu siat una lìngua diaderus bia, ddu depeus agatai fintzas in is parastàgius de is librerias, in is catàlogus de is editoris, in is bibliotecas, in is scolas e in is festival. 

In is ùrtimus annus sa Regioni at postu dinai meda po sa promotzioni de sa letura e po s’organizatzioni de festival e manifestadas literàrias. Funt progetus chi podint tenni un’arrolu de importu in sa vida culturali de is comunidadis nostas. Ma cuncordai un’eventu dedicau a is lìbburus e fraigai una comunidadi de letoris no funt sa matessi cosa. E pruschetotu tocat a si pediri cali spàtziu si donat a sa literadura sarda e de Sardìnnia.

No est chistioni de imponni autoris de invitai e lìbburus de presentai. Sa libertadi de is sceberus culturalis no s’imponit cun inditus polìticus. Ma sa polìtica depit assetiai punnas, critèrius e ainas de finantziamentu. 

Chi sa punna est promovi sa letura, tocat assetiai a calis letoris si bolit arribbai e cali arrolu podint tenni bibliotecas, scolas e librerias.

Chi sa punna est agiudai s’editoria, tocat a castiai fintzas a chini scriit, pubblicat, distribuit e bendit lìbburus, e a is conditzionis chi permitint a una produtzioni editoriali de esisti e sighiri in su tempus. E, chi fueddaus de cultura sarda, no podeus cunsiderai sa produtzioni in lìngua sarda un’elementu de folklori.

De pagu is tzitadis de Igrèsias e Nùgoro ddas ant candidadas a essi “Capitale italiana del libro 2027”, s’assessora regionali Ilaria Portas at nau ca est una nova “spantosa”. At a essi unu bonu arresurtau puru, ma de chini tenit sa responsabilidadi polìtica de sa cultura in Sardìnnia m’apu a essi abetau àterus arrexonamentus. Scideus ca in s’ìsula sa metadi de is chi ddoi bivint no ligit unu lìbburu a s’annu? Calis polìticas podint afortiai su mercau editoriali, a partiri de is librerias indipendentis? E calis obietivus si ponit sa Regioni, in prus de s’agiudu a is manifestadas?

Ca su mercau editoriali est acapiau a cussu italianu, no serbit a fai finta chi no siat aici. E su mercau editoriali italianu est in is manus de duus o tres grupus editorialis chi si nci funt papendi totu. Si ocupant de sa pubblicatzioni, de sa distributzioni e inderetura de sa bèndida. Calis possibilidadis tenit, duncas, una domu editora pitica, sarda, indipendenti po lompi a is letoris?

Asuba de custu si depit fai preguntas sa polìtica culturali. Ca sa chistioni no pertocat sceti cantus eventus si organizant o cantus ospitis si portant in Sardìnnia. Pertocat fintzas calis cunditzionis si fraigant po fai a manera ca is lìbburus si potzant scriti, pubblicai, distribuiri e ligi.

Insaras s’arrexonu de fai oi no pertocat sceti candu si podit fueddai de literadura sarda o literadura de Sardìnnia. Depeus cumprendi conca a ita est andendi sa produtzioni literària in s’ìsula, calis possibilidadis tenint is autoris e is editoris de sighiri a trabballai, cali spàtziu agatant is òperas in sardu e cali movimentu culturali s’est fraighendi a fùrriu de su chi si produsit innoi.

Ca no bastat afestai sa cultura sarda, nì organizai eventus ca fueddant de lìbburus. Tocat a ponni is cunditzionis po fai a manera ca custa cultura potzat sighiri a essi prodùsia, publicada, distribuida e lìgia.

E po una natzioni comenti sa nosta, custu bolit nai arreconnosci a sa lìngua sarda su deretu de essi una lìngua de sa literadura de oi.

da qui

Nessun commento:

Posta un commento